برج طغرل از آثار تاریخی برجای ماند ه در ری میباشد و این بنا در شرق آرامگاه ابن بابویه در خیابان ابن بابویه شهر ری ری در استان تهران واقع شده‌ و از آثار به جا مانده از دوره ی سلجوقیان می بوده است که  در برخی متون این محل، برج خلیفه  نیز یزید نامیده شده که  ارتفاع برج  در حدود ۲۰ متر با مساحتی بالغ بر ۴۸ متر مربع می‌باشد البته بدون احتساب گنبد مخروطی شکلی که امروزه اثری از آن نمانده و به عقیده ی برخی از کارشناسان این برج شبیه عقربه‌های ساعت بوده و می‌توان از روی تابش آفتاب خورشید بر روی کنگره‌های آن زمان را تشخیص دادو دارای  اسکلتی خشتی و آجری به صورت استوانه‌ای افراشتهبوده و نمای داخلی آن به صورت استوانه  بوده است که این برج در سال ۱۳۱۰ با شماره ۱۴۷ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده‌ است.

این برج شبیه عقربه‌های ساعت می باشد و می‌توان از روی تابش آفتاب روی کنگره‌های آن زمان را تشخیص بدهیم و در ضلع شمالی و جنوبی برج دو سردر با معماری طرح رازی ساخته گردیده و تقریباً تا ارتفاع چهار متری برج دیوارها به صورت توپ تا قطر دیوارهایی در حدود ۱.۵ متر تشکیل گردیده و دیوارهای بالای ارتفاع چهار متر به صورت تو خالی طراحی نموده شده و وسط آن پلکانی وجود داشته  که درب آن در همان ارتفاع در ضلع شمالی بنا خودنمایی می نماید  که رابطی بین قسمت‌های تحتانی و فوقانی برج داشته است و درب‌ها و قوس‌های رازی که فشار فوق‌العاده‌ای را تحمل می نمایند و تو خالی بودن دیوارهای فوقانی به استحکام بنا کمک نموده و جنس خشت به کار رفته در برج که از زاج و خاک و سفیده‌ی تخم مرغ بوده بر استحکام آن افزوده میشود و از ویژگی‌های جالب و منحصر به فرد این برج، کاربرد آن به عنوان یک ساعت آفتابی عظیم بشمار می اید.

از شاهكارهای دوران و زیبائیهای بر جای مانده تاریخی  در حاشیه  شهر تهران در منطقه ابن بابویه شهر قدیم  ری در میان انبوهی از سازه‌های زمان سر به فلك كشیده شكوه اش بعد از هفتصد سال كه از قدمت آن گذشته حفظ کرده و برجی به بلندای تاریخ با شكوه و تمدن ایران زمین برج طغرل نام داشته است و یادواره سردار دلاور و بنیانگذار سلسله مقتدر که با عظمت سلجوقیان «طغرل بیك سلجوقی» می‌بوده  كه بنا به گفت ی  پیر كاوشگر ری باستان مرحوم دكتر حسین كریمان كه روحش شاد می باشد

نام گذاری برج

همتن گونه که گفته شد  در دوره‌ای این بنا  برج یزید هم نامیده می‌شده و  این عنوان در اسناد و مدارک موجود هم می باشد و در حالی که می‌دانیم در ری دو برج مهم وجود دارد: به نام های  برج سنگی فخرالدوله از پادشاه دیلمیان و دیگری برج آجری که در مقابل کوه تبرک همچون دم شیر برافراشته و خود نمایی می کند

 این برج دوم  موقعیت برج طغرل را در مقابل کوه تبرک نیز  نشان می‌دهد و  نام برج یزید در اسناد برای برج طغرل دیده شده و  تا زمانی که ناصرالدین‌‌شاه در یکی از سفرهایش در یک توتستان در نزدیکی همین برج توقف نموده و وقتی فهمید نام این برج، یزید است، به اعتمادالسلطنه فرمان داد که  در شأن حکومت ایران نبوده  که یزید در آن دارای برجی باشد و باید در مورد آن تحقیق کنید و نام آن را عوض کنید.

تحقیقاتی که اعتماد السلطنه در آن مدت کوتاه به عمل آورد، او را بیشتر متوجه حضور طغرل اول و سوم، پادشاهان سلجوقی نمود. البته در مورد طغرل سوم باید گفت حدس غلطی بوده  چرا که طغرل سوم در یکی از جنگ‌‌های منطقه جنوبی ری  توسط سلطان محمد خوارزمشاه کشته و یارانش او را شبانه در نزدیکی امامزاده صالح، در کنار چناری که چند سال قبل بقایای آن کنده شد دفن نمودند. طغرل اول پادشاه سلجوقی  از چنان اهمیتی برخوردار بوده که به پایتخت فرا خوانده  شد و بر اساس اسناد قدیمی در ری دفن نموده شد و به هر شکل نام طغرل از این زمان به این برج داده و از دوران ناصری به این طرف نام برج یزید هم  از روی آن برداشته شد و دوباره به نام برج طغرل خوانده و  با این توصیف  برج طغرل را نمی‌توان آرامگاه یک شاهنشاه بدانید  زیرا  آرامگاه یکی از دراویش تاریخی ایران بوده و شاید هم ایجاد گورستان ابن بابویه فعلی نیز همین دلیل بوده .

شخصیت مدفون شده در این بنا :چالش و اختلافات فراوانی در میان کارشناسان و مورخان درباره ی شخصیت مدفون در این بنا وجود داشته است و عده‌ای آن را آرامگاه طغرل بیک سلجوقی دانسته اند و در مجمل‌التواریخ صفحهٔ ۴۶۵ اینگونه آمده‌ شده که «سلطان طغرل‌بیک شهر ری وفات رسید و تربتش آنجا برجاست» و مورخ نامی ترکیه، فارق سومر نیز محل دفن طغرل را همین مکان دانسته اند که در کتاب النقض نوشته شده توسط عبدالجلیل رازی در قرن 6 هجری قمری به وجود بنایی باشکوه برای آرامگاه طغرل اشاره گردیده  و وی در پاسخ به سوال یک فرد از اهل سنت که در کتاب خویش ساخته شده مقابر توسط شیعیان را به سخره گرفته که  پس از ضمن برشمردن شباهت این کار با اقدامات انجام گرفته توسط خلیفه اهل سنت در مکه و مدینه نوشته شده  که: «و گر این مصنّف به کعبه و مدینه نرسیده است عجب است که گورخانهٔ سلطان کبیر سعید طغرل-رحمه اللّه-بری ندیده است با چندینی زینت و آلت بعد از صدسال با این حال از زمان» و با توجه به موطن عبدالجلیل که در شهر ری می‌باشد به نظر رسیده شده که نظر او همین شهر ری می باشد

البته برخی دیگر از نویسندگان این مکان را محل دفن خلیل سلطان از فرزندان تیمور لنگ و همسر او شادالملک در قرن 15 دانسته اند  و در کتاب جامع ری باستان تالیف حسن کریمیان نیز آمده‌ شده که گروهی این بنا را منتسب به فخرالدوله دیلمی لقب داده اند و محمد محیط طباطبایی این بنا را متعلق به ابراهیم خواص دانسته  و خودش هم بعد از مرگ در جوار این برج در سال ۱۳۷۱ به خاک سپرده‌ گردید

مقبره سیدمحمد محیط‌طباطبایی  در محوطه این بنا قرار گرفته شده و در سال ۱۳۷۱ به پاس خدمات علمی و فرهنگی ایشان که از مشاهیر فرهنگ و ادب معاصر ایران به شمار می رفته است، پیکر او در شمال مجموعه تاریخی برج طغرل به خاک سپرده گردید و او مطالعات و تحقیقات مفصلی راجع به این اثر تاریخی و شخصیت مدفون در آن که به اعتقاد او ابراهیم الخواص نام  داشته انجام داد و در حال حاضر نیز در این مکان تاریخی آرام گرفته‌ شده است ومورد بازدید کنندگان زیادی قرار گرفته.

تاریخچه برج

قدمت برج و پا برجا بودن اش در طی 700 سال كه از ساخت آن می‌گذرد با توجه به وقوع زلزله‌های سهمگین در ناحیه نشان از پی مستحكم و عمیق این بنا داشته است که در  پی سازنده این برج در كف آن در كناره‌های دیوارها كانال های گذر هوا را تعبیه نموده كه این كانال ها مانع از رطوبت دیوارها و از بین بردن خرابی های ناشی از آن خواهد شد و مهندسی طرح را چندیدن برابر زیبایی و دقت را نشان میدهد و دیوارهای برج بظکی طراحی شده كه موجب طنین صدا در درون بنا میگردد و اگر واعظی یا خواننده‌ای در وسط برج خطبه‌ای را  ایراد نماید و یا تصنیفی را بسراید صدای آن در همه بخش های برج طنین انداز می گردد و  به صورت اكو وار به سمع همه می‌رسد كه البته وجود سقفی مخروطی كه بر فراز دیوارهای برج قرار داشته هم اكنون اثری از آن بر جای نبوده شاید به این فناوری اكستیكی جلوه‌ای دیگر را می‌داده.

کاربردهای برج طغرل

این برج علاوه بر آن بوده که  با داور فرزانگان و دلاوران عصر خود می‌باشد و استاد سازنده آن كاربردهای دیگری را در جاودانه ساختن آن بكار برده و معماری پنهانی را برای پی بردن به اسراری با آن عجین نموده است . از جمله كاربرد این برج استفاده در شب های تار با استفاده از روشن نموده آتش بر باروی بلند آن برای راهنمای مسافران جاده ابریشم  از جانب خراسان به جانب ری می‌آمدند بوده  است و بنا به گفته اندیشمند استاد منوچهر آرین پژوهشگر و محقق خراسانی در  عرصه تاریخ علم كشور خود  در مقاله نگاه دیگری به برج ها اطلاق داشته است و واژه برج به این بنا و بناهای مشابه از آن جا كه برج به منازل عبور حركت سالانه خورشید در دائره‌البروج گفته شده است و حكایت از این مطلب داشته است  كه گذشتگان از این روی سایه‌های این بناهای تاریخی  و دریچه‌های گذر نور خورشید كه بر روی انان تعبیه شده پی به برجی كه خورشید در آن غوطه ور می بوده است، می‌بردند زیرا كه در هر برجی خورشید ارتفاع خاصی در آسمان نسبت به افق و میل خاصی نسبت به جهات جغرافیایی مناطق  را داشته است و لاجرم سایه‌ها و طرز تابش آن متفاوت خواهد بوده كه از این تغییرات می‌توان در تعیین روزها و برج‌ها بهره‌ کافی را ببریم و این فناوری به كار رفته در این ساختمان هاست كه كلمة برج را زیبا کننده نام آن نموده  است.

برج طغرل به علاوه از این ویژگی فوق‌العاده، ویژگی منحصر به فرد دیگری نیز  در خود نهفته  داشته  كه سرود زیبای اندیشه استاد سازنده خود را جلوه‌گر می نماید و آن ساعت آفتابی منحصر به فردی  بوده كه در دل كنگره‌های آن پنهان گردیده كه شاید مورد مشابه آن در تاریخ علم كمتر یافت شده و همان طور كه ذكر گردید حول این برحج از نمای بیرونی 24 كنگره با زاویة حاده جلوه‌گر گردیده كه اگر در روبروی درگاه آن بایستید گویی شیری با دهانی باز به شما نگاهی می اندازد.

طراحی این بنا به گونه‌ای خاص بوده  كه اگر چنانچه طلوع آفتاب اتفاق بیافتد در جانب شرق بنا كم‌كم یكی از كنگره‌ها روشن می گردد و آفتاب درون آن تابیده میشود و اگر نیم ساعت از طلوع آفتاب بگذرد فقط نصف كنگره روشن شده و اگر یک ساعت از طلوع خورشید گذشته باشد، یک كنگره به طور كامل روشن شده و چنانچه دو ساعت بگذرد و كنگره روشن و همین طور اگر 3 ساعت بگذرد 3 كنگره تا هنگامی كه به لحظه‌ای می‌رسیم كه خورشید روی نصف النهار منطقه قرار بگیرد. یعنی بیشترین ارتفاع خود را از افق داشته باشد و در این هنگام خورشید درست در بالای سر در جنوبی برج قرار گرفته می شود، چرا كه درب های برج كاملاً شمالی جنوبی بوده و بر روی نصف النهار واقع شده و در این هنگام سایه تیغه‌ای كه بالای سر سردرب ورودی  بوده درست در بالای تبری ضربی گونه سر در قرار گرفته و حكایت از لحظه اذان ظهر نموده و در زمستان كه ارتفاع خورشید پایین‌تر می باشد در لحظه ظهر خورشید از درب جنوبی درست وسط برج خواهد تابید.

همچنین اگر چنانچه خورشید از لحظه ظهر زوال بپذیر و به جانب غرب گرایش پیدا کند  حال كنگره‌های جانب غرب شروع به روشن شدن نموده و اگر نیم‌ ساعت از لحظه ظهر گذشته باشد نیمی از كنگره از جانب غرب روشن خواهد شد، زمانی که یک ساعت بگذرد یكی از كنگره‌ها و  2 ساعت از ظهر بگذرد نیمی از كنگره‌ها روشن شده و همین گونه تا خورشید غروب نموده و پس از روی كنگره‌های این برج و روشن شدن آن توسط خورشید می‌توان مقدار گذشت زمان را از لحظه طلوع آفتاب، لحظه ظهر ، و مقدار گذشت زمان  را از لحظه ظهر محاسبه و تعیین کرد.

مرمت وبازسازی برج:

برج طغرل برای نخستین بار در سال ۱۳۰۱ هجری قمری و در پایان ۳۵امین سال پادشاهی ناصرالدین شاه مرمت و بازسازی گردیده و این مرمت به دستور شاه و به دست وزیرش امین السلطان و توسط ابوالحسن خان معمارباشی انجام گرفت شد و لوحه‌ای مرمر بر سردر بنا نصب شده و این بازسازی بنا را از خطر نابودی نجات داده شده ولی ظرافت کاری‌های قدیمی و بقعهٔ کتیبه کوفی آن را متاسفانه از بین برده است.

پس از انقلاب ۱۳۵۷ سال ها این بنا متروک بوده تا در اوایل دهه ی هفتاد بار دیگر مورد بازسازی قرار گرفته شد و بطور جدی در نیمه ی سال ۱۳۷۷ آغاز و در زمستان ۱۳۷۹ به پایان رسید و در حال حاضر بازسازی بنا به دست منطقه ۲۰ شهرداری تهران در محوطه‌ای به وسعت دو هکتار و به منظور گسترش و ساختن فرهنگسرا، کتابخانه، موزه و رستوران در حال انجام بوده است.

این منطقه گردشگری موجود در تهران از مناطق گردشگری مهم در ایران بوده است.

اضافه کردن نظر