ثعلب Orchis Maculata L از خانواده ثعلب Orchidaceae با نام علمی: Orchis mascula
نامهای دیگر ثعلب: خصیة الثعلب، سعلب، شاطریون، سحلب، ثعلب مصری، اركیده، اركید، سهبرگ، سالپ، ونیله، تولكی، كوكره، لومیری، اوركیس ماسكولا، سورقطون، كوكهری، سايه پسند و گل دختر ملكه آفتاب بوده است
ثعلب گیاهی بوده پایا و چندساله و دارای گلهای خوشهای و برگهای پهن،برگهای تحتانیش به نوك باریك و تیزی منتهی میگردد و برگهای فوقانیش معمولاًدارای لكههایی به رنگ قهوهای بوده و گلهایش صورتی یا سفید با خطوط و نقاطبنفش یا ارغوانی میباشد و دارای رنگ پوسته غدد زیرزمینی صورتی و داخل آن سفید میباشد و طعم آن كمی شیرین، لزج و كمی تندبوده که معمولاً محل رویش این گیاه داخل باغها و بیشه هاست و زمان گل دهی آن از اواخر فروردین تا اواخر خرداد رقم خورده.
این گیاه دارویی پیازی دارد كه پیاز آن مورد استفاده دارویی قرار گرفته و گیاهی با گلهای آبی واژگون است. از پیازاین گیاه پس از خشك و پودر كردن برای بستنی سازی استفاده و این گیاه دارای مواد نشاسته ای بوده که معمولاً غده ثعلب در اوایل تابستان میرسد.ثعلب دارای ئیدرات كربن، قند، مقداری موسیلاژ شبیه باسورین، آمیدون تغییرشكل یافته، مواد پروتئیدی، و در آردی كه از فكول غده بهنام ثعلب بدست امده و دارای مقدار زیادی مواد لعابی (موسیلاژ) و مادهای شبیه صمغ غربی و نشاسته و مواد رنگی و مقدار كمی املاح معدنی و مقدار جزئی اسانس میباشد كه بعد از خشكشدن گیاه بهصورت كومارین در خواهد امد
گل ثَعلَب یا وانیل یکی از بزرگترین و قابل توجهترین خانوادههای گیاهان گلدار بشمار رفته و گلهای ان معمولاً شکل و رنگ عجیب دارند و سیستم خاصی برای انتقال گرده گل به حشرات مهمان داشته و دانه این گیاه جزو کوچکترین دانه گیاهان در جهان میباشد که بسیاری از گونههای این گل نمیتوانند بدون وجود نوع قارچ به رشد خود ادامه داده که این گیاهان گلدار بسیار زیبا، دارای بیش از 15000 نوع میباشد و بیشتر در جنگل های پرباران مناطق گرم،یافت می گردد و ریشه ی آن ها مواد غذایی درون هوای مرطوب را جذب میکند. معمولا هر نوع ثعلب،توسط یک نوع حشره بارور میشود، اما برخی از آن ها توسط حلزون یا مرغ های مگس خوار گرده افشانی میشوند. قیمت برخی از ثعلب های کمیاب،برابر با قیمت یک اتومبیل است. ثعلب در ایران در تولید شیرینی و بستنی استفاده میشود.
آرد ثَعلَب، آردی بوده که از ساییدن سیبکها (غدههای ریشه) خشک شدهٔ گونههای مختلف گیاه ثعلبیان بهدست و آرد ثعلب دارای یک ماده چندقندی نشاستهمانند به نام باسورین بوده. که از ز آرد ان در ترکیه نوشابهای تهیه شده به نام ثعلب (Salep) که این نوشیدنی پیش از حضور قهوه و چای، در کشورهای دیگری مانند انگلستان و آلمان نیز مصرف میگردد.
گونههایی از ثعلبیان مثل Orchis morio L. کاربرد دارویی دارد که امروزه سعی میشود مواد دیگری را جایگزین آن کرد و غدههای ریشه آن را جمعآوری نموده و خشک میکند و سپس آرد کرده و از آن لعاب ثعلب درست که این لعاب (موسیلاژ) هیدرولیز شده و به مانوز و گلوکز تبدیل میگردد و دارای ۳۰٪ نشاسته، آلبومین و قند میباشد.
در گذشته در پزشکی سنتی از لعاب رقیق ثعلب (به نسبت ۱۰ به ۱۰۰) برای ناراحتیهای روده و معده، تقویت قدرت جنسی استفاده میکردند ولی امروزه مواد دیگری را جایگزین ثعلب میکنند. به دلیل جمعآوری بیش از اندازه این گیاه در معرض خطر نابودی قرار گرفته شده است
همچنین دسرهایی نیز از ان تهیه از جمله پودینگ ثعلب و بستنی ثعلب. منطقه قهرمانمرعش ترکیه از تولیدکنندگان بزرگ آرد ثعلب است که این آرد با نام «ثعلب مرعش» معروف بوده و از آرد ثعلب در تولید بستنی و آبمیوه هایی نظیر شیرمور و شیرنارگیل به منظور غلیظ کردن آن استفاده نیر میگرد که اخیراً در ایران استفاده از این آرد به دلیل بعضی از مسایل بهداشتی و احتمال سرطانزا بودن مصرف مستقیم آرد ثعلب محدود شده است.
خواص ثعلب
طبع گیاه گرم و مرطوب و مقوی نیروی جنسی میباشد که برای جلوگیری از انزال زودرس از ثعلب استفاده میگردد. در گذشته جهت تقویت كودكان همراه شیر به آنها داده شد و جهت درمان رعشه (تشنجهای كزازی) از ثعلب به صورت دمكرده میتوان استفاده نمود.
برای درمان سرماخوردگی و اخلاط خونی به صورت دمكرده استفاده میگردد و جهت درمان ورم كلیه و مثانه از دمكرده این گیاه میتوان استفاده میشود و شیاف برگ آن با زعفران و مقداری مشک قبل از آمیزش جنسی جهت نازائی بهکار رفته شده
جهت جلوگیری از ریزش مو و تقویت موی سر ثعلب را با روغن زیتون و گل سرخ مخلوط کنید و به پوست سر مالیده شود.برای رفع ورم حاد روده در رابطه با بیماری حصبه ۲ گرم ثعلب را در ۱۵۰ سیسی آب جوشانده میل شود
برای رفع كمخونی از دمكرده ثعلب میتوان استفاده نمود ،کسانی كه لاغر هستند از ثعلب استفاده كنند مخصوصاً در تابستان عصرانه با بستنی میل كنند.تقویت كننده اعصاب وجهت درمان فلج و لقوه از ثعلب میتوان استفاده كرد.
از پودر ثعلب و گل پنیرك میتوان مانند ژل جهت موی سر استفاده که بدین صورت كه ۵۰ گرم ثعلب را با كمی روغن نارگیل و ۲۰ گرم گل پنیرك در یك لیتر آب بجوشانید و سپس صاف نموده میگذاریم سرد شود این ژل برای مو مفید بوده.
یك ژل دیگر جهت تقویت مو: ابتدا ۵۰ گرم سبوس برنج را در یك لیتر عرق گزنه بجوشانید سپس صاف کنید و آن گاه مجدداً ۵۰ گرم پودر ثعلب به محلول اضافه کنید و جوشانده صاف شده را میگذاریم سرد شود از این ژل جهت آرایش و تقویت مو میتوان استفاده شود.
از جوشانده 18 تا 20 گرم ثعلب در یک لیتر آب جهت درمان ورم کلیه(نفریت)، ورم مثانه، رفع ورم حاد روده در بیماری حصبه صبح و ظهر و شب یکاستکان تناول شود.
مضرات ثعلب
مصرف زیاد ثعلب باعث سقط جنین شده و كسانیكه بیماری وریكوسل دارند كمتر مصرف كنند و همچنین مصرف زیاد ثعلب تارهای صوتی را از كار خواهد انداخت