کاخ چهل‌ستون از بناهای تاریخی اصفهان بوده و  کاخ تاریخی چهل ستون دارای ۶۷۰۰۰ متر مربع مساحت دارد و در دوره شاه عباس یکم احداث آن آغاز شده و در وسط آن عمارتی ساخته شده ، شاه عباس اول، کوشکی درمیان باغ بنا نهاد که این کوشک هسته اولیه کاخ را تشکیل داده که تالار میانی کاخ چهل ستون و غرفه‌های چهار گوشه آن را در بر گرفته  و در سلطنت شاه عباس دوم، ساختمان تکمیل گردیده و در ساختمان موجود مرکزی، تغییرات کلی داده  و تالار آینه، تالار ۲۰ ستون، دو اتاق بزرگ شمالی و جنوبی تالار آینه، ایوانهای طرفین سالن پادشاهی و حوض بزرگ مقابل تالار با تمام تزیینات نقاشی و آئینه کاری و کاشی کاری دیوارها و سقفها افزوده گردیده

در نامگذاری این بنای تاریخی به عنوان چهل ستون به دو دلیل می توان اشاره کرد: نخست به دلیل عدد 40 در عرفان اسلامی نماد تعدد و کثرت بوده و دوم آنکه انعکاس تصویر 20 ستون ایوان ضلع شرقی کاخ در استخر مقابل، در مجموع تعداد ستون ها را به چهل رسانده

کاخ باشکوه چهلستون از نخستین بناهایی که در آن تزئین وسیع، آینه‌کاری، نقاشیهای بزرگ دیواری و ستونهای چوبی، با سرستونهای مقرنس به کار گرفته و تمام دیوارها با آینه‌های قدی و شیشه‌ها و نقاشیهای رنگی و زیبا تزئین شده و همه درها و پنجره‌ها از نوع منبت و خاتم میباشد و مهارت و استادی ایرانیان در طرح این کاخ به خوبی مشاهده گردیده که درآن فضای خارج از عمارت با فضای داخل آن، چنان مربوط و هماهنگ میباشد که نمی توان تشخیص داد کجا یکی پایان پیدا میکند و دیگری آغاز میشود.

سقف باشکوه نقاشی تالار دارای ۲۰ ستون و سقف آئینه کاری تالار آئینه و مدخل آئینه کاری تالار جلوس شاه عباس دوم داشته و ستونهای عظیم تالارهای ۲۰ ستون و تالار آینه که هر یک از آنها تنه یک درخت چنار میباشد.

ایوان اصلی و چشمگیر کوشک با ستون های متعددی دارای ویژگیهای بنا محسوب شده، باعث تسمیه بنا به کاخ چهلستون شده و در ایران تعداد و کثرت را بیشتر با عدد 40 بیان کرده و به طور تصادفی مثل تعداد ستونهای تالار، 20 عدد و انعکاس عمارت و ستونها هم در استخر مقابل آن به خوبی قابل دیدن است، این کاخ با انعکاس آن در آب مفهوم «چهل ستون»  پیدا شده و هریک از ستون های بیست گانه تالار ازیک تنه درخت چنار تشکیل گردیده که بر روی آنها لایه نازکی از تخته رنگ شده وجود داشته که سابقاً با آینه و شیشه‌های رنگی پوشیده شده است.

شیرهای سنگی چهارگوشه حوض مرکزی تالار و ازاره‌های مرمری منقش اطراف که معرف صنعت حجاری در عهد دوران صفویه بوده و تزیینات عالی طلا کاری سالن پادشاهی و اتاق های طرفین تالار آئینه و تابلوهای بزرگ نقاشی تالار پادشاهی داشته و همچنین تصویری از شاه عباس اول با تاج مخصوص و مینیاتورهای دیگری در اتاق گنجینه کاخ چهلستون وجود داشته که در سال های ۱۳۳۴ و ۱۳۳۵ خورشیدی از زیر گچ خارج گردیده.

آثار پراکنده‌ای از دوران صفویه مثل سردر «مسجد قطبیه» و سردرهای «زاویه درب کوشک» آثاری از «مسجد درب جوباره» یا «پیر پینه‌دوز» و «مسجد آقاسی» که بر دیوارهای ضلع غربی و جنوبی باغ نصب گردیده

سال ساختمان کاخ چهلستون به دلیل اشعاری که در جبهه تالار از زیر گچ خارج شده، مصراع: «مبارک‌ترین بناهای دنیا» وجود دار که به حساب حروف ابجد سال ۱۰۵۷ هجری قمری (مصادف با ۱۰۲۶ هجری خورشیدی و ۱۶۴۷ میلادی) می‌شود، یعنی 50مین سال سلطنت شاه عباس دوم

سنگ شیرها و مجسمه‌های سنگی اطراف حوض و داخل باغچه‌ها تنها آثاری بوده که از دو قصر باشکوه دیگر صفویه یعنی آئینه خانه و عمارت سرپوشیده باقی‌مانده و به این محل منتقل گردیده و تندیس‌های چهارگانه در گوشه‌های استخر باغ، آناهیتا ایزدبانوی آب‌ها میباشد و اگرچه انعکاس ستون های بیست گانه تالارهای کاخ چهلستون در حوض مقابل کاخ، مفهوم چهلستون را بیان گردیده و علاوه بر آن عدد 40 در ایران قدیم کثرت و تعدد را می‌رساند و وجه تسمیه عمارت مزبور به چهلستون می‌تواند به علت تعدد زیاد ستون های این کاخ نیز بوده که در ابتدا ستونها با پوششی از آینه‌کاری‌های زیبا تزیین گردیده در زمان حکومت ظل السلطان قاجار در اصفهان این آئینه کاری‌ها تخریب شده و بر روی نقاشی‌های صفوی با گچ پوشانده شده

باغ چهل ستون تنها بخش کوچکی از باغ وسیع جهان نما میباشد که پیشینه آن به قبل از دوران صفوی رسیده و شاه عباس اول در میان آن کوشکی بنا شده که هسته نخستین کاخ چهل ستون میباشد و تالار میانی کاخ و غرفه های چهار گوشه آن را شامل شده که در  دوران حکومت شاه عباس دوم تحولات چشمگیری در این ساختمان پدید آمده و ایوان ستوندار، ایوان آیینه، سالن های الحاقی در اضلاع شمالی و جنوبی ایوان ستوندار، ایوان های طرفین تالار مرکزی، بخش دو استخر در دو قسمت شرقی و غربی و نقاشی های دیواری تالار مرکزی به بنا گردیده

استخری که در مقابل عمارت به طول ۱۱۰ متر و عرض ۱۶ متر که هم‌اکنون نیز دارای طراوت و زیبایی خاصی به این کاخ داده که درگذشته جهش آب درحوض وسط تالار از دهان شیرهایی که درچهار گوشه حوض قرار گرفته شده و فواره‌های سنگی که نقطه به نقطه در جوی کوچک اطراف عمارت قرار گرفته و صفای مخصوصی به این عمارت داده شده و تناسبات استخر مقابل کاخ برای دیدن تصویر کاخ در آب و تیرگی کف استخر به منظور هرچه عمیق‌ تر نشان دادن آن طراحی شده است

دربخش جبهه جنوبی باغ نیز دخالت هایی در عرصه باغ به چشم خورده که شکل کلی باغ را تحت تأثیر خودش قرار داده و  درهمین زمینه می‌توان به دیوارهای از بین رفته اطراف باغ  نیز اشاره کرد که نقش آن درتغییر فضای داخل باغ به میزان زیادی احساس شده و  اگراز بخش سر در ورودی اصلی به سمت داخل باغ حرکت کرده، منظره کاخ و تصویر درون آب سوی حرکت را مورد تاکید قرار رفته و محور اصلی نیز جهت حرکت را به کمک ردیف درختان دو سوی استخر کشیده میانی، به خوبی مشخص شده و بدین ترتیب که فضایی ممتد و جهت دار به سمت کوشک اصلی ایجاد شده و همچنین استخر آب  بر مطلوبیت فضایی این محور افزوده شده است

بخش ایوان چهلستون  دارای سه در که به تالار پذیرایی كه تمام عرض كوشك را اشغال نموده راه دارد. دیوارهای بخش بالا را 3 تابلو رنگ روغنی بزرگ زینت داده که  به تماشاگران كمك کرده تا زندگی پر غوغا و با نشاط قرن 17هم را در نظر مجسم ساخته که  یكی از این تابلوها شاه عباس را در هنگام پذیرایی از خان ازبك نشان داده و شاه و خان هردو در یك شاه نشین نشسته‌اند که نقاشی های پایین دیوار این تالار پذیرایی، مثل عالی‌قاپو مناظری از تفریحات ییلاقی و روستایی را نشان داده که  همانند بنای چهلستون، باغ آن نیز دستخوش تغییراتی داده كه ازمهمترین آنها می توان به احداث خیابان سپه  بر سمت شمالی باغ ، و تغییر ورودی باغ از ضلع شرقی به ضلع شمالی و ایجاد جلوخان نیمدایره شكل امروزی از دوره پهلوی اشاره کرد

اگر از سر در ورودی اصلی به سمت داخل باغ حركت کرده  منظره كاخ و تصویر درون آب سوی حركت را مورد تاكید قرار گرفته و محور اصلی نیز جهت حركت را به كمك ردیف درختان دو سوی استخر كشیده میانی، به خوبی مشخص کرده و بدین ترتیب كه فضایی ممتد و جهت دار به سمت كوشك اصلی ایجاد کرده و همچنین استخر آب  بر مطلوبیت فضایی این محور افزوده شده و از سوی دیگر ایوان چهلستون رابطه بصری بین بیرون و اندرون كوشك را برقرار ساخته و حد فاصل آنهاست.

 چهارقطعه پایه ستون‌هایی که به صورت مجسمه‌های شیر و انسان در چهار گوشه استخر قرار رفته شده و دو تخته سنگ حجاری گردیده به شکل 4 شیر که در دو باغچه طرفین خیابان ورودی این عمارت قرار گرفته و از تزئینات درون باغ محسوب شده که  در اصل متعلق به این کاخ نبوده و تنها آثار برجای مانده از قصرهای زمان صفویه به نام “سرپوشیده” و ” آینه‌خانه” میباشد که امروز دیگر وجود نداشته است.

همچنین این کاخ تاریخی اصفهان بصورت رسمی در سال 1057 هجری قمری به منظور تشریفات و پذیرایی از پادشاهان و صاحب منصبان دولت های هم عصر دولت صفوی اختصاص داده شده

براساس شعر نورالدین محمد نجیب کاشانی در کتیبه گچی ایوان، این کاخ در سال 1118 هجری قمری در زمان سلطنت شاه سلطان حسین دستخوش حریق شده  که قسمت  های سوخته باز سازی و ترمیم گردیده و با حضور سلسله افشاری و متعاقب آن در اوایل حکومت قاجار دو نقاشی دیواری دیگر به سالن مرکزی الحاق شده و همزمان با صدارت مسعود میرزا - فرزند ناصرالدین شاه قاجار و مقارن با قرن 12 هجری به دستور شخص او، آسیب هایی به بنا وارد گردیده که بعدها توسط کارشناسان و اساتید ایتالیایی و ایرانی مرمت شده و کاخ چهل ستون در تاریخ 15/10/1310 خورشیدی به شماره 108 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسانده شده

ديوار نگاره های چهل ستون اصفهان نمونه از بهترين تزيينات وابسته به معماری در ايران بوده که اين ديوار نگاره ها بيانگر رويدادهای تاريخي دوران صفويه و بعد از آن به شمار رفته كه در كنار مضامين رسوم  ادبیاتی و نقش های گياهی و تجريدی با تكنيک تمپرا و رنگ روغن بر روی ديوارهای گچی به روش مكتب اصفهان و به روش نقاش شهير صفوی، رضا كاشانی متخلص به رضا عباسی نقش گریده

به غير از تصويرهاي ميانی تالار اصلی كه دارای امضاي نقاش معروف دوران قاجار صادق نقاش باشی با عبارت "يا صادق الوعد" و تاريخ 1216 هجري قمري میباشد و كليه نگاره هاي فاقد امضا و تاريخ اثر میباشد و با عنايت به اينكه شاخص اصلي كاخ چهل ستون، ديوار نگاره ها و نقاشي های آن بوده،بر اساس روش و مضمون به چهار گروه تقسيم شده

1-     صحنه های تاريخی كه حكايتگر روابط بين دربار صفوی وهمسايگان شرقی آن بوده و در تالار بارعام به تصوير كشيده گردیده

2-      قاب هاي كوچک از صحنه های جشن و شكار كه در سطح بالايی از راه های كاخ قرار گرفته شده

3-     صحنه هايی از جشن هاي شاهانه، در گلگشت با مضامين تغزلي که بخش ادبی در تاقچه هاي دو اتاق جانبي تالار اصلي به تصوير كشيده

4-     بازتاب حضور بيگانگان در دربار صفوی را كه مي توان در نقاشی هاي ايوان های ستون دار جانبي بنا گریده شده

ادرس کاخ چهلستون

چهلستون درون شهر اصفهان و در شرق خیابان چهار باغ پایین و جنوب خیابان سپه و غرب میدان نقش قرار گرفته و  باغ در بستر شهر و در میان سایر باغ‌ها شكل گرفته و به گونه‌ای استقرار پیدا کرده كه امكان دسترسی به آن از سایر باغ‌ها میسر بوده و مجموعه‌ای از این باغها كه در امتداد چهارباغ شكل گرفته که یكی از شالوده‌های اصفهان عصر صفوی را شكل داده و نقش باغ چهلستون از این جنبه ممتاز کرده كه حلقه پیوند دهنده این شالوده و شالوده دیگر شهری یعنی مجموعه نقش جهان میباشد

ارتباط میان میدان نقش جهان و باغ چهلستون دیگر وجود نداشته و درگذشته به كمك فضاهای كوچك سرپوشیده میانی ، مثل ورودی‌ها و ملحقات این ارتباط وجود داشته  و باغ چهلستون در گذشته  نه تنها در ساختار كلی شهر مفهوم روشنی داشته بلكه خود نیز از نمود و جلوه ویژه‌ای برخوردار میباشد

اضافه کردن نظر