بازار وکیل شیراز از بناهای تاریخی ایران و مجموعه بازار وکیل مربوط به دوره زند بشمار امده یکی از مشهورترین بازارهای سنتی ایران مربوط به دوره زندیه در مرکز شهر، بعد از میدان شهرداری واقع گردیده است. در مجاورت این بازار تاریخی در نزدیکی ارگ کریم خانی مسجد و حمام وکیل نیز قرار گرفته اند.
در بازار وکیل ساخته شده، اکنون در مرکز شهر شیراز (شرق میدان شهدا) قرار گرفته که از نظر معماری دارای سه فضای عبور و مرور مشتریان، حریم مغازه، فضای مغازه می باشد، مصالح ساختمانی گچ، آجر و آهک به کار گرفته وهمچنین بازار وکیل شیراز دردر ۱۷ام سال 1351 به ثبت آثار تاریخی ملی رسیده است.
بازار وکیل شیراز ترکیبی بازار سنتی و مدرن بشمار امده که کالاهای متفاوت و گوناگونی دارند و میتوانید کالاها و صنایع دستی مرغوب با قیمت کمتر و کیفیت بیشتری نسبت به سایر بازارها، خریداری نمایید.از جمله کالاها و صنایع دستی که در بازار وکیل شیراز میتوان به پارچههای مرغوب، مسقطی، عرقیجات، بهار نارنج شهر شیراز، انواع مختلف فرشهای دستباف، گلیم، گبه، جاجیم، نمد، انواع چرم، زیورآلات سنتی، انواع وسایل مسی و نقره، ادویهجات، وسایل عتیقه، لباسهای محلی شیرازی و کلاههای سنتی اشاره کرد.
مثل تمام بازارهای سنتی، بخشهای مختلف بازار وکیل شیراز نسبت مشاغلی که در هر بخش بازار بودند به نامهای خاصی معرفی میشدند مانند بازار مسگرها، بازار شمشیرگرها، بازار بزازان، بازار کلاهدوزها، بازار سراجها، بازار بلورها، بازر خیاطها و غیره. بازاری به نام سرای مشیر در نزدیکی و چسبیده به بازار وکیل شیراز وجود دارد که به علت نزدیکی بسیار زیاد این دو بازار به هم به اشتباه تصور میشود که یک بازار هستند. یکی از زیباترین و هیجانانگیزترین بازارهای سنتی ایران، سرای مشیر میباشد.
تاریخچه بازار وکیل شیراز
شروع ساخت این مجموعه بزرگ حدودا از سال ۱۱۳۷ خورشیدی آغاز شد و تا سال ۱۱۵۶ توسعه و تکمیل آن به طول انجامید که به احتمال بسیار زیاد قبل از ساخت بازار وکیل، بازاری در این مکان از زمان صفویه وجود داشته که با احداث بنای جدید، تغییر و توسعه یافته است. این بازار پس از ساخت، قلب تپنده اقتصاد شهر بوده و در راهی که از تنگه الله اکبر ( شمالی ترین نقطه شیراز ) به دروازه اصفهان منتهی است در داخل حصار شهر ساخته شده و بازرگانان بسیاری به آن رفت و آمد می کردند.
در دوره های متفاوت تعمیرات و تغییرات اساسی در کالبد بازار وکیل صورت گرفته برای مثال در سال ۱۳۱۵ خورشیدی با احداث خیابان زند، ارتباط راسته شمالی با ادامه خود تا چهارسوق بزرگ بازار قطع شد و بخشی از راسته شمالی شامل ۸ طاق و کاروانسرای قوامی و قسمتی از کاروانسرای روغنی به ناچار تخریب و چندی پیش نیز اسنادی تجاری که بیش از ۱۰۰ سال قدمت داشتند در بازار وکیل کشف شد. در این اسناد لیست قیمت ها، خریدها و فروش ها و مواردی مربوط به بازار و تجارت وجود داشت.
معماری بازار وکیل شیراز
بازار وکیل شیراز با مساحتی بالغ بر ۲۱۸۴۰ متر مربع دارای 5 درب بزرگ در چهار طرف آن هست ساخت بازار وکیل شیراز در میان ارگ و اندرونی کریمخانی توسط بهترین معماران وقت انجام شد. بازار وکیل یکی از مستحکمترین بناهای ساخته شده در عهد خود میباشد و علت این استحکام جنس بنای از گچ، آجر و آهک و ستونهای سنگی آن میباشد. استحکام آن تاحدی است که در برابر چندین زلزله شدید شیراز سالم باقی مانده که معماری این بازار شبیه بازار لار است اما عرض بازار وکیل از دیگر بازارها بیشتر بوده و یکی از ویژگی جالب بازار وکیل شیراز، پایین بودن سطح بازار از سطح خیابان است. تا چند دهه پیش اختلاف سطح بازار و خیابان ۱۴ پله بود که با گذشت زمان به دلیل پر شدن کف بازار اکنون این اختلاف به ۵ تا ۶ پله کاهش پیدا کرده
یکی از ویژگیهای منحصر به فرد بازار وکیل نسبت به دیگر بازارهای سنتی، ارتفاع و بلندی سقف راستهها میباشد.
درون بازا وسایل متنوع بسیاری یافت میشود: مثل انواه خوردنی: در محدوده چهار سوق می توانید کلوچه، مسقطی های سنتی شیرازی و حلوای مسقطی لاری ها را بخرید. نان برنجی فسایی ها را که به «نان فسایی» معروف است، در شیرینی فروشی های این بخش بازار می توانید بخرید. وسایلی مثل دستبافت ها: اگر به خرید گبه یا همان فرش دستباف معروف عشایر علاقه دارید، به چهارسوق بازار بروید، البته قیمت گبه کمی گران است و اگر پول خرید گبه را ندارید، گلیم عشایر با نقش و نگارهایی که از طبیعت الهام گرفته شده، می تواند جایگزین خوبی باشد.
پارچه: از بازار وکیل می توانید پارچه های رنگارنگ عشایر فارس را هم بخرید. از سمت چهارسوق که به سمت سرای مشیر بروید، سمت راست شما بازاری وجود دارد که به بازار و راسته «شمشیرگرها» معروف است. پارچه و خیاط هم کنار هم هستند.
از وسایل مورد توجه گردشگران خاتم و منبت: در حمام وکیل غرفه ای وجود دارد که می توانید بخشی از صنایع دستی شیراز مثل خاتم و منبت را از آنجا تهیه کنید. قلم زنی شیرازی هم از دیگر صنایع دستی معروف شیراز است.عرقیجات و گیاهان کوهی: گلبرگ بهارنارنج از سوغاتی هایی است که بهترینش را در شیراز پیدا می کنید
در گذشته سقف چهارسوق بازار وکیل، ۱۱ متر بود ولی امروزه به دلیل خاکریزی کف بازار، ارتفاع آن به ۱۰ متر کاهش یافته است. خاصترین بخش بازار وکیل چهارسوق بزرگ با تزیینات گوشوارهای، طاقسازی و کنجسازی است. در گذشته در زیر سقف چهارسوق بازار وکیل، حوض مرمرین بزرگی قرار داشته و آب آن از یک آبراه تامین میشد ولی امروزه دیگر خبری از این حوض نیست اما آبراهه همچنان وجود دارد.در بازار وکیل شیراز شیوه نوررسانی با سایر بازارها متفاوت است و در سقف روزنههایی وجود دارد که از تابش مستقیم نور به داخل جلوگیری کرده و مانع ورود حجم زیاد آب به داخل بازار در هنگام بارش بارانهای شدید میشود.
سامانه تهویه هوا به دلیل بلندای زیاد سقف طاق و تویزهای بازار کامل بوده است. این امر به وسیله بادگیرهایی ساده انجام میگرفته است. همچنین دریچهها و روزنههایی به نام جامخانه یا هورنور در زیر سقف جاسازی شده بوده که هوا و نور کافی را به بازار میرسانند اما هم اینک پس از بازسازی، این روزنهها بسته شدهاند. هم اینک در بالای مغازهها مشبکهایی جهت تهویه هوا و روشنایی وجود دار راستههای بازار وکیل
بازار وکیل شیراز به شکل چلیپایی (مانند صلیب) دارای ۴ راسته اصلی شمالی، جنوبی، شرقی و غربی تشکیل شده است. شاخه اصلی بازار وکیل از دو راسته شمالی و جنوبی تشکیل شده است.
همچنین راسته شمالی از ۲ بخش تشکیل شده است: بازار نو و راسته شمالی بازار وکیل شیراز.
راسته شمالی بازار وکیل شیراز:راسته شمالی بازار وکیل شیراز از ۴۸ طاق و ۸۲ باب حجره تشکیل شده است و سه کاروانسرای روغنی، احمدی و گمرک در ضلع شرقی آن قرار دارد. راسته شمالی بازار (راسته اصلی بازار وکیل شیراز) از دروازه اصفهان شروع و تا چهار سوق ادامه مییابد. راسته شمالی فرعی که از انتهای بازار نو آغاز میشود به راسته کلاه دوزان میرسد.
در شرق راسته شمالی، بازار ترمهفروشان است. بازار کلاهدوزان مختص به تولید و فروش کلاه است که در گذشته محل گذر مردم عشایر و روستایی بوده است که سبب شده این راسته در مقایسه با دیگر بخشهای بازار پذیرای مردمان بومی بیشتری باشد.
راسته جنوبی بازار وکیل شیراز :راسته جنوبی بازار وکیل به راسته بزازان معروف است که از چهار سوق آغاز و به سرای مشیر ختم میشود. بزاز در لغت به معنی پارچهفروش بوده. در ضلع غربی بازار بزازان، بازار شمشیرگران با ۲۲ باب حجره قرار دارد که در قدیم انواع سلاحهای سرد در این بخش ساخته میشده است اما امروزه بیشتر صنایع دستی عشایر را خواهید دید.
چهار سوق بازار وکیل شیراز:به تقاطع راستههای اصلی شرقی-غربی و شمالی-جنوبی بازار، چهار سوق بازار وکیل گویند که از تزیینات معماری خاص برخوردار بوده که در گذشته حوض مرمری در مرکز چهارسوق قرار داشت که اکنون از بین رفته است. در شرق چهارسوق، راسته علاقه بندان با ۱۹ طاق و ۳۸ باب حجره است. راسته علاقهبندان در گذشته محل تولید و فروش انواع نخ، روبان، نوار ابریشمی و از این نوع کالاها بوده است ولی امروزه قالیفروشان و عطاریها جای آنها را گرفتهاند. همچنین در غرب چهار سوق بازار، راسته ترکشدوزان بوده که از ۱۱ طاق و ۲۲ حجره تشکیل شده و مرکز فروش انواع دستبافت و زیرانداز میباشد.
ادرس بازار وکیل شیراز
استان فارس-شیراز-میدان شهرداری در شرق میدان شهدا- در نزدیکی ارگ کریم خان-بازار وکیل شیرا