دارُالفُنون نام مدرسه متوسطهای هست که به ابتکار میرزا تقی خان فراهانی (ملقب به امیرکبیر از بزرگان تاریخ است که برای اقدامات فراوانش در خدمت به ایران، آشنای تمامی ایرانیان است )در زمان ناصرالدینشاه قاجار برای آموزش علوم و فنون جدید در تهران تأسیس گردید وبنای دارالفنون را میتوان نخستین دانشگاه در تاریخ مدرن ایران دانست. در نوشتههای ایرانی، تا دیر زمانی همهٔ دانشگاههای خارجی را دارالفنون میخواندند. ساختمان دارالفنون در خیابان ناصرخسرو در مرکز شهر تهران جای گرفتهاست ومدرسه دارالفنون یکی از برجستهترین اقدامات وی بوده که در زمینهی ایجاد آگاهی علمی، اجتماعی و فرهنگی ایرانیان تاثیر بسزایی داشته است.
شکست ایران در جنگ ایران و روس جرقههای اولیه ساخت مدرسه دارالفنون را زده. یکی از دلایل اصلی شکست ایران در این جنگ، آگاهی کم از دانش روزگار بود. به همین دلیل امیرکبیر در سال ۱۲۴۴ قمری که به روسیه سفر کرده بود، از مدرسههای نوین و بنیادهای علمی روسیه دیدن کرد و تصمیم گرفت مدارس علوم جدید را در تهران تاسیس نماید
دارالفنون در روز یکشنبه درتاریخ ششم دی ماه ۱۲۳۰ برابر با پنجم ربیعالاول ۱۲۶۸ قمری، سیزده روز پیش از قتل امیرکبیر و با حضور ناصرالدین شاه، آقاخان نوری صدراعظم جدید و گروهی از دانشمندان و معلمین ایرانی و اروپایی با ۳۰ نفر شاگرد رسماً گشایش یافته است و در روز یکشنبه پنجم ماه ربیع نخستین از سال ۱۲۶۸ هجری مطابق سنه خامسه از جلوس سعادت مانوس، مدرسه مبارکه دارالفنون، واقعه در ارک محروسه تهران که بنا و انشاء از سال سابق شروع شده و بر حسب امر فرمان مطاع افتتاح گردید و از آن تاریخ علوم مستظرف و فنون مستحدث و صنایع مستغرب که حکمای اروپا اساس آنها را در ظرف چندین قرن برپا ساخته بودند در این تأسیس با تقدیس انتشار همی گرفت و اشتهار همی پذیرفته است
از نامههای به جا مانده از امیرکبیر و مندرجات روزنامه وقایع اتفاقیه و اسناد دیگر برمی آید در آغاز نام خاصی برای این واحد آموزشی در دست ساخت در نظر نگرفته بودند و از این بنا با عناوین «مدرسه، مدرسه جدید، مکتبخانه پادشاهی، تعلیم خانه، معلم خانه و مدرسه نظامیه» یاد شدهاست. در آخرین نامهای که امیرکبیر به سفیر ایران در روسیه برای پیگیری جذب استادان اروپایی مینویسد، از این بنا به عنوان مدرسه نظامیه یاد کرده
ساختمان مدرسه ۵۰ اتاق داشت که قسمتی از دیوارهای آن به گچبری، نقشها و تذهیبات بدیع آراسته بود. همه اتاقها یک شکل و به یک اندازه و بهصورت مربع با چهار متر عرض و طول بود و جلوی هر اتاقی یک ایوان قرار داشته است که میان حیاط دارالفنون حوض بزرگی بود که در اطراف آن درختان میوه از قبیل زردآلو، توت، گوجه و شاتوت کاشته شده بود. شاگردان برای رفع تشنگی از این حوض که از آب قنات معروف به آب شاه (که از زلالترین آبهای مشروب تهران سرچشمه میگرفت)، استفاده کرده
رشتههای درسی مدرسه دارالفنون
رشتههای درسی در مدرسه دارالفنون و تعداد شاگردان آن در بدو تأسیس به قرار زیر بوده و هر رشته در مكان خاصی از ساختمان مستقر بوده است رشته هایی مانند:
رشته طب و جراحی 20 نفر ، رشته مهندسی 12 نفر ،رشته فیزیك و شیمی و داروسازی 7 نفر
رشته معدن شناسی 5 نفر ، رشته پیادهنظام 39 نفر، رشته توپخانه 26 نفر، رشته سواره نظام 5 نفر
رشتههای سه گانه: توپخانه، پیادهنظام و سواره نظام 75 نفر ،• رشتههای زبان فرانسه 45 نفر،رشته زبان انگلیسی 37 نفر، رشته زبان روسی 10 نفر، رشته نقشهكشی (نقشهبرداری) 80 نفر ورشتههای مختلف علم و فن 140 نفر
البته مورد توجه بوده که شاگردان شعبههای مختلف دارالفنون، لباس مخصوص به خود داشتند و با اجازه شاه به مدرسه راه مییافتند. سالی دو دست لباس تابستانی و زمستانی به رایگان به آنها داده میشد ونهار را نیز به خرج مدرسه در آنجا میخوردند. شاگردان كمك هزینه تحصیلی یا مقرری دریافت میكردند و به شاگردان خوب انعام نیز داده میشد، اما مقرری شاگردان از سال 1276 هـ.ش قطع شد. مدرسه، طبیب مخصوص نیز برای درمان شاگردان گمارده بود. همچنین دوره مدرسه دارالفنون بعد از پایان دوره تحصیلی هر رشته از محصلین امتحان به عمل میآمد و در صورت توفیق نام آنان جزو فارغالتحصیلان آن رشته اعلام میشد.
جشن فارغالتحصیلی رشتههای درسی با مراسم خاصی برگزار میشد و شخص شاه فرمان (دانشنامه) فارغالتحصیلان را به آنها میداد و این جشن با عنوان “سلام امتحان” شهرت داشت. با در نظر گرفتن اینكه اولین سلام امتحان در سال 1275 هـ.ق (1135 هـ.ش) برگزار شد، دوره مدرسه را برای رشته طب میتوان 7 سال دانست.
دانشنامه فارغالتحصیلان مدرسه غالباً عبارت از حكمی بود كه سه مطلب فراغت از تحصیل، دریافت یك قطعه نشان طلا و تعیین شغل و حقوق در آن گنجانده میشد. در مدرسه دارالفنون علاوه بر دروس اساسی درس زبان خارجه برای كلیه شاگردان اجباری بود و سه زبان فرانسه،زبان انگلیسی وزبان روسی تدریس شده و سازمان آموزشی دارالفنون نظیر سازمان دانشگاهها بود و اداره هر درس با یك نفر استاد (بنام استادكرسی) و یك یا چند نفر دانشیار با عنوان خلیفه بود كه سمت معاونت او را داشتند. استادان ابتدا از میان اروپائیها و خلیفهها از میان فارغالتحصیلان مدرسه انتخاب گردیده